Teriparatide

Herkomst en structuur

Bijschildklierhormoon (parathormoon, PTH) is een eiwit van 84 aminozuren dat de bijschildklieren in de hals aanmaken, en de belangrijkste regelaar van calcium en fosfaat in het lichaam. De biologische werking zit in de eerste 34 aminozuren. In een multicentrische studie uit 1980 (BMJ) kregen 21 mensen met osteoporose dit fragment, hPTH(1-34), 6 tot 24 maanden lang als dagelijkse injectie; biopten van de bekkenkam lieten gemiddeld 70% meer trabeculair (sponsachtig) bot zien, en het nieuwe bot zag er onder de microscoop normaal uit. Eli Lilly ontwikkelde later een recombinante versie onder de code LY333334; de internationale naam is teriparatide.

Teriparatide heeft precies de volgorde van de eerste 34 aminozuren van menselijk PTH (brutoformule C181H291N55O51S2, ongeveer 4.118 dalton). Forsteo wordt met recombinant-DNA-technologie in E. coli-bacteriën gemaakt; Teriparatide Sun, in 2022 in de EU toegelaten als hybride geneesmiddel, wordt juist chemisch gesynthetiseerd. Na een onderhuidse injectie bereikt het peptide na ongeveer 30 minuten zijn hoogste bloedspiegel, is de halfwaardetijd ongeveer een uur en is het na drie uur niet meer meetbaar.

Verwante geneesmiddelen gebruiken hetzelfde hormoon op een andere manier. Volledig PTH(1-84) was in de EU van 2006 tot 2014 toegelaten als Preotact tegen osteoporose, en vanaf 2017 als Natpar bij hypoparathyreoïdie (te weinig bijschildklierhormoon), tot de Europese handelsvergunning op 1 juli 2026 werd ingetrokken. Palopegteriparatide (Yorvipath), in november 2023 in de EU en in augustus 2024 in de VS toegelaten bij chronische hypoparathyreoïdie, is teriparatide gekoppeld aan een drager die het gelijkmatig over 24 uur vrijgeeft. Abaloparatide (Eladynos, Tymlos) is een verwant botopbouwend peptide, gemodelleerd naar PTH-gerelateerd peptide (PTHrP).

Hoe het werkt

Teriparatide bindt met dezelfde affiniteit aan dezelfde receptor als natuurlijk PTH, op botvormende cellen (osteoblasten) en in de nier. Wat het met bot doet, hangt af van het patroon van blootstelling. Een voortdurend teveel aan PTH, zoals bij een te hard werkende bijschildklier (hyperparathyreoïdie), kan bot afbreken, omdat het de afbraak dan sterker stimuleert dan de aanmaak. Eén injectie per dag geeft juist een korte piek, en in dat patroon stimuleert teriparatide de osteoblasten sterker dan de botafbrekende osteoclasten, zodat er nieuw bot wordt aangelegd op het sponsachtige bot binnenin en op de oppervlakken van het compacte buitenste bot. In de Amerikaanse registratiestudie steeg de botdichtheid van de wervelkolom bij 96% van de behandelde vrouwen.

Net als natuurlijk PTH verschuift het ook calcium. De calciumspiegel in het bloed begint ongeveer twee uur na elke dosis te stijgen, piekt na vier tot zes uur (een mediane stijging van 0,4 mg/dl) en is na 16 tot 24 uur terug op het uitgangsniveau; daarom wordt bloed voor een calciumbepaling minstens 16 uur na de laatste injectie afgenomen. Een gelijkmatige blootstelling dient een ander doel: palopegteriparatide geeft teriparatide continu over 24 uur af om bij hypoparathyreoïdie het ontbrekende hormoon te vervangen, niet om bot op te bouwen.

Is teriparatide goedgekeurd?

Ja. Teriparatide is in de EU, Nederland en de VS een receptgeneesmiddel tegen osteoporose, voor volwassenen met een verhoogd of hoog risico op botbreuken. Het is niet goedgekeurd voor kinderen of voor jongvolwassenen bij wie de groeischijven nog open zijn.

In Nederland noemt het Farmacotherapeutisch Kompas Forsteo (van Eli Lilly Nederland in Utrecht, dat ook de Europese handelsvergunning heeft), de biosimilars Movymia en Sondelbay en teriparatide van andere fabrikanten. Ze worden vergoed uit het basispakket: bijlage 1A van de Regeling zorgverzekering noemt ze, ook Teriparatide Teva en Teriparatide Sun, met een vergoedingslimiet, in één cluster met abaloparatide en romosozumab, en bijlage 2 stelt geen extra voorwaarden. Het Kompas adviseert fractuurpreventie te starten met een bisfosfonaat en teriparatide te overwegen als bisfosfonaten of denosumab niet kunnen worden gebruikt, als er tijdens de behandeling een derde fractuur optreedt, of als eerste behandeling bij postmenopauzale vrouwen met ernstige osteoporose en een hoog fractuurrisico; daarna hoort een middel te volgen dat de botafbraak remt, bij voorkeur een bisfosfonaat.

• EU: Forsteo werd op 10 juni 2003 toegelaten bij osteoporose bij postmenopauzale vrouwen; mannen met een verhoogd fractuurrisico kwamen er in 2007 bij, en osteoporose door langdurige behandeling met glucocorticoïden (corticosteroïden) in 2008. Daarna volgden biosimilars: Terrosa en Movymia (januari 2017), Livogiva (2020), Sondelbay (2022), Kauliv (2023) en Zandoriah (april 2026), plus het chemisch gesynthetiseerde Teriparatide Sun (2022). In 2009 werd de maximale behandelduur verlengd van 18 naar 24 maanden. De productinformatie beperkt de behandeling tot 24 maanden, eenmaal in het leven, en vermeldt dat er minder wervelfracturen en minder niet-wervelfracturen zijn aangetoond, maar niet minder heupfracturen.
• VS: Forteo werd op 26 november 2002 goedgekeurd voor postmenopauzale vrouwen en mannen met een hoog fractuurrisico, met een kaderwaarschuwing voor osteosarcoom en het advies het niet langer dan twee jaar te gebruiken; osteoporose door glucocorticoïden volgde in juli 2009. Op 16 november 2020 schrapte de FDA de kaderwaarschuwing en stond ze behandeling langer dan twee jaar toe bij patiënten die een hoog fractuurrisico houden of opnieuw krijgen. Bonsity werd in oktober 2019 goedgekeurd en de eerste generieken in november 2023. In augustus 2026 kreeg het label van Forteo een waarschuwing en een contra-indicatie voor ernstige allergische reacties, waaronder anafylaxie.
• Japan: naast dagelijks teriparatide werd in september 2011 een wekelijkse injectie met teriparatide-acetaat (Teribone) goedgekeurd.

Wat het onderzoek laat zien

De goedkeuringen steunen op placebogecontroleerde studies bij postmenopauzale vrouwen en bij mannen, en later werd teriparatide direct vergeleken met bisfosfonaten en met abaloparatide. De belangrijkste resultaten:

• Fracture Prevention Trial (NEJM 2001): 1.637 postmenopauzale vrouwen, van wie 90% al minstens één wervelfractuur had, kregen teriparatide in twee doses of placebo; de studie werd vanwege de bevindingen bij ratten vroegtijdig gestopt, na een mediane behandelduur van 19 maanden. Met de dosis die later werd geregistreerd, kreeg 5,0% een nieuwe wervelfractuur tegenover 14,3% met placebo (een relatieve daling van 65%), had 2,6% een niet-wervelfractuur door botbreekbaarheid tegenover 5,5%, en steeg de botdichtheid van de wervelkolom met 9,7% tegenover 1,1%. De hogere dosis gaf meer botdichtheid, maar geen extra bescherming tegen fracturen, en meer bijwerkingen.
• Heupfracturen: de studies waren te klein om een effect aan te tonen, en volgens de Europese productinformatie is er geen effect aangetoond. Een meta-analyse uit 2019 van 23 gerandomiseerde studies (8.644 mensen, in totaal 34 heupfracturen), mede geschreven door medewerkers van Lilly, schatte 56% minder heupfracturen (oddsratio 0,44, 95%-BI 0,22 tot 0,87).
• Mannen: bij 437 mannen met primaire of hypogonadale osteoporose, in een studie die na een mediaan van 11 maanden vroegtijdig werd gestopt, steeg de botdichtheid van de wervelkolom met 5,9% tegenover 0,5% met placebo. Een effect op fracturen werd niet aangetoond.
• Osteoporose door glucocorticoïden (NEJM 2007): 428 vrouwen en mannen die langdurig glucocorticoïden gebruikten, kregen na loting 18 maanden teriparatide of alendronaat. De botdichtheid van de wervelkolom steeg met 7,2% tegenover 3,4%, en 0,6% kreeg een nieuwe wervelfractuur tegenover 6,1%; in niet-wervelfracturen was er geen verschil (5,6% tegenover 3,7%).
• VERO (Lancet 2018, gefinancierd door Lilly): 1.360 postmenopauzale vrouwen met ernstige osteoporose, 24 maanden dubbelblind vergeleken met risedronaat. Een nieuwe wervelfractuur trad op bij 5,4% tegenover 12,0% (risicoratio 0,44) en een klinische fractuur bij 4,8% tegenover 9,8%; het verschil in niet-wervelfracturen (4,0% tegenover 6,1%) was niet statistisch significant.
• ACTIVE (JAMA 2016): 2.463 postmenopauzale vrouwen kregen 18 maanden geblindeerd abaloparatide of placebo, of open-label teriparatide. Een nieuwe wervelfractuur trad op bij 0,6% met abaloparatide, 0,8% met teriparatide en 4,2% met placebo; een te hoog calcium in het bloed kwam minder vaak voor met abaloparatide (3,4% tegenover 6,4%).
• Na het stoppen: bij 1.262 vrouwen die na de Fracture Prevention Trial een mediaan van 18 maanden werden gevolgd, hadden vrouwen die de geregistreerde dosis hadden gekregen 41% minder risico op een nieuwe wervelfractuur dan eerdere placebogebruikers, al mochten ze andere osteoporosemiddelen gebruiken. De botdichtheid daalt zodra teriparatide stopt; in DATA-Switch (Lancet 2015) bleef het bot toenemen bij vrouwen die van teriparatide overstapten op denosumab, terwijl de omgekeerde volgorde tot tijdelijk of aanhoudend botverlies leidde.
• Wekelijkse injecties, TOWER (JCEM 2012): 578 Japanse mensen van 65 tot 95 jaar met een eerdere wervelfractuur; na 72 weken had 3,1% een nieuwe wervelfractuur tegenover 14,5% met placebo (relatief risico 0,20).
• Fractuurgenezing (off-label, JBMR 2010): 102 postmenopauzale vrouwen met een polsfractuur kregen acht weken injecties of placebo. De hoofdhypothese, snellere genezing met de hogere dosis, werd niet bevestigd; met de standaarddosis genas de fractuur alleen in een post-hocanalyse sneller (7,4 tegenover 9,1 weken), en de auteurs vonden dat die uitkomst voorzichtig moet worden geïnterpreteerd.

Osteosarcoom en de limiet van twee jaar

In studies van twee jaar bij Fischer 344-ratten veroorzaakten dagelijkse injecties met teriparatide, gestart op jonge leeftijd, bij elke geteste dosis osteosarcoom, een kwaadaardige bottumor, bij een blootstelling van 3 tot 60 keer die bij de mens; in de groepen met de hoogste dosis werd 40 tot 50% van de ratten getroffen, tegenover geen enkele onbehandelde controlerat. Een tweede studie liet zien dat het risico afhing van dosis en duur: volwassen ratten die 6 of 20 maanden de laagste dosis kregen, ontwikkelden geen tumoren. Apen die 18 maanden werden behandeld en daarna nog drie jaar werden gevolgd, kregen geen bottumoren, en de Europese productinformatie schat de betekenis voor de mens waarschijnlijk gering in, omdat bot bij ratten en mensen verschilt.

De bevinding bij ratten kwam terwijl de studies bij mensen liepen, en die werden vroegtijdig gestopt, na een mediane behandelduur van 19 maanden bij vrouwen en 11 maanden bij mannen. De registratieautoriteiten keurden het middel daarna met beperkingen goed: in de VS met een kaderwaarschuwing en geen gebruik langer dan twee jaar, in de EU met een maximum van 18 maanden, dat in 2009 werd verlengd tot de huidige 24 maanden. Lilly zette langdurige bewaking op. In twee Amerikaanse studies die declaratiegegevens van verzekeraars koppelden aan kankerregistraties, werden 3 osteosarcomen gevonden bij 379.283 gebruikers en geen enkel bij 153.316, een risico vergelijkbaar met dat in vergelijkingsgroepen, al tekent het Amerikaanse label aan dat de gegevens niet volledig konden corrigeren voor verstorende factoren. Een Amerikaanse bewakingsstudie over 15 jaar bij patiënten met osteosarcoom (J Bone Miner Res 2021) vond niet vaker eerder gebruik van teriparatide dan op basis van de achtergrondincidentie te verwachten was.

Op basis daarvan schrapte de FDA in november 2020 de kaderwaarschuwing, en het Amerikaanse label laat artsen nu behandeling langer dan twee jaar overwegen bij patiënten die een hoog fractuurrisico houden of opnieuw krijgen, met de kanttekening dat er weinig gegevens zijn over gebruik na twee jaar. De EU volgde niet: de productinformatie van Forsteo, voor het laatst bijgewerkt in januari 2026, beperkt de behandeling nog steeds tot 24 maanden, zonder herhaling, totdat er meer klinische gegevens zijn. Bij behandelde patiënten zijn zeldzame gevallen van osteosarcoom gemeld, en beide labels raden teriparatide af bij mensen die al een hoger risico hebben, zoals mensen met de ziekte van Paget, eerdere bestraling van het skelet, bottumoren of uitzaaiingen in het bot, of open groeischijven.

Bijwerkingen en waarschuwingen

In de twee placebogecontroleerde studies bij vrouwen en mannen kwamen ernstige ongewenste voorvallen voor bij 16% met teriparatide tegenover 19% met placebo, en stopte 7% tegenover 6% voortijdig vanwege bijwerkingen. Vaker dan met placebo kwamen onder meer pijn voor (21,3% tegenover 20,5%), gewrichtspijn (10,1% tegenover 8,4%), misselijkheid (8,5% tegenover 6,7%), duizeligheid (8,0% tegenover 5,4%), depressie (4,1% tegenover 2,7%) en kramp in de benen (2,6% tegenover 1,3%). De Europese productinformatie noemt pijn in armen of benen zeer vaak en spierkramp vaak, en misselijkheid, hoofdpijn en duizeligheid de vaakst gemelde bijwerkingen.

De calciumspiegel in het bloed kan na elke dosis enkele uren oplopen: minstens één verhoogde waarde vier tot zes uur na de injectie werd gevonden bij 11% van de vrouwen en 6% van de mannen met teriparatide, tegenover 2% en 0% met placebo, maar herhaalde metingen bevestigden dat bij slechts 3% en 1%. Het urinezuur steeg boven de normaalwaarde bij 3% tegenover 1%, zonder meer jicht. Bij de eerste doses voelen sommige mensen zich duizelig of licht in het hoofd bij het opstaan; in korte studies bij gezonde vrijwilligers overkwam dat 5%, meestal binnen vier uur, en het ging over als ze gingen liggen.

Beide labels waarschuwen voor mogelijke verergering van actieve of recente nierstenen en voor digoxinevergiftiging door de stijging van het calcium, en de Europese productinformatie noemt anafylaxie als zeldzame bijwerking. Het Amerikaanse label waarschuwt daarnaast voor ernstige allergische reacties, waaronder anafylaxie, die sinds augustus 2026 verder gebruik uitsluiten, en voor calcifylaxie en verergering van kalkafzettingen in de huid, gemeld na de registratie, met nierfalen, een auto-immuunziekte en gebruik van warfarine of corticosteroïden als risicofactoren. Ernstige rugkramp of rugpijn binnen enkele minuten na een injectie is gemeld. In de EU mag teriparatide niet worden gebruikt bij een te hoog calcium in het bloed, een ernstig verminderde nierfunctie, andere botziekten dan primaire osteoporose of osteoporose door glucocorticoïden (waaronder de ziekte van Paget en hyperparathyreoïdie), een onverklaard verhoogd alkalisch fosfatase, eerdere bestraling van het skelet, botkanker of uitzaaiingen in het bot, of tijdens zwangerschap en borstvoeding.

Veelgestelde vragen

Wordt teriparatide (Forsteo) vergoed?

Ja, als receptgeneesmiddel. Forsteo, de biosimilars Movymia en Sondelbay, Teriparatide Teva en Teriparatide Sun staan in bijlage 1A van de Regeling zorgverzekering, met een vergoedingslimiet, in hetzelfde cluster als abaloparatide en romosozumab, en bijlage 2 verbindt er geen extra voorwaarden aan. Het Farmacotherapeutisch Kompas adviseert voor de meeste mensen eerst een bisfosfonaat en houdt teriparatide voor specifieke situaties: ernstige osteoporose bij postmenopauzale vrouwen met een hoog fractuurrisico, een derde fractuur tijdens de behandeling, of wanneer bisfosfonaten of denosumab niet kunnen worden gebruikt.

Waarom mag teriparatide maar twee jaar worden gebruikt?

Omdat ratten die het grootste deel van hun leven dagelijks teriparatide kregen osteosarcoom ontwikkelden, een vorm van botkanker, en het middel bij mensen niet langer dan twee jaar was onderzocht. De EU stond eerst 18 maanden toe, verlengde dat in 2009 tot 24 maanden en staat nog steeds maar één zo'n behandeling per leven toe. De FDA stond in 2020, na jaren van bewakingsgegevens, langere behandeling toe bij patiënten die een hoog fractuurrisico houden of opnieuw krijgen, met de kanttekening dat er weinig gegevens zijn over gebruik na twee jaar.

Geeft teriparatide botkanker bij mensen?

Bij mensen is geen verhoogd risico gezien. In twee grote Amerikaanse studies die declaratiegegevens koppelden aan kankerregistraties, werden 3 osteosarcomen gevonden bij 379.283 gebruikers en geen enkel bij 153.316, vergelijkbaar met vergelijkingsgroepen, en een bewakingsstudie over 15 jaar bij patiënten met osteosarcoom vond niet vaker eerder gebruik van teriparatide dan te verwachten was. Na de registratie zijn zeldzame gevallen gemeld, het Amerikaanse label tekent aan dat deze observationele gegevens niet volledig konden corrigeren voor verstorende factoren, en de labels raden het af bij mensen die al een hoger risico hebben, zoals bij de ziekte van Paget of na eerdere bestraling van het skelet.

Wat gebeurt er na het stoppen met teriparatide?

De gewonnen botdichtheid gaat weer dalen, tenzij er een andere behandeling volgt. Het Farmacotherapeutisch Kompas adviseert over te stappen op een middel dat de botafbraak remt, bij voorkeur een bisfosfonaat. In de DATA-Switch-studie bleef de botdichtheid stijgen bij vrouwen die van teriparatide overstapten op denosumab, terwijl overstappen in omgekeerde volgorde tot tijdelijk of aanhoudend botverlies leidde.

Wat is het verschil tussen teriparatide en abaloparatide?

Beide zijn dagelijkse botopbouwende injecties die op de PTH1-receptor werken. Teriparatide is een fragment van het bijschildklierhormoon zelf; abaloparatide is gemodelleerd naar PTH-gerelateerd peptide. Abaloparatide is in de EU toegelaten als Eladynos (2022), alleen voor postmenopauzale vrouwen en voor maximaal 18 maanden, en in de VS als Tymlos (2017). In de ACTIVE-studie brachten beide het aandeel nieuwe wervelfracturen terug tot minder dan 1%, tegenover 4,2% met placebo, en een te hoog calcium in het bloed kwam minder vaak voor met abaloparatide.

Is teriparatide verboden in de sport?

Teriparatide staat niet bij naam op de WADA-dopinglijst van 2026, en ook niet op de lijst van 2027 die op 1 januari 2027 ingaat; geen van beide noemt een analoog van bijschildklierhormoon tussen de peptidehormonen en groeifactoren. Omdat het een goedgekeurd geneesmiddel is, valt het ook niet onder klasse S0 voor niet-goedgekeurde stoffen. Klasse S2.3 eindigt wel met een vangnet voor andere groeifactoren die ingrijpen op spier, pees of ligament, maar geeft geen voorbeeld van PTH. De Nederlandse vertaling van de lijst van 2026 door de Dopingautoriteit bevat dezelfde tekst.

Bewaren en hanteren

Bewaar volgens de productlabel-instructies en batchnotities. Gelyofiliseerde onderzoekspeptiden worden doorgaans droog, beschermd tegen licht en met schone laboratoriumtechniek gehanteerd.

Bronnen

Gecontroleerd aan de hand van deze bronnen op 28 oktober 2026.

Gerelateerde peptiden