Abaloparatide

Herkomst en structuur

Abaloparatide is een synthetisch peptide van 34 aminozuren, gemodelleerd naar PTH-gerelateerd peptide (PTHrP). PTHrP is een ander hormoon dan bijschildklierhormoon (PTH), maar beide werken via dezelfde receptor, de PTH-type-1-receptor (PTH1R). De eerste 21 aminozuren van abaloparatide zijn gelijk aan die van PTHrP(1-34), de eerste 34 aminozuren van het natuurlijke hormoon. Van de laatste 13 posities zijn er acht veranderd, waarvan één in het niet-natuurlijke aminozuur 2-aminoisoboterzuur (Aib), en het uiteinde van de keten is geamideerd. Het resultaat komt voor 76% overeen met PTHrP(1-34) en voor 41% met PTH(1-34), het fragment dat als teriparatide wordt verkocht (brutoformule C174H300N56O49, ongeveer 3.961 dalton).

Ipsen bezat de oorspronkelijke octrooien en gaf Radius Health in september 2005 een licentie; Radius ontwikkelde het peptide onder de code BA058. In Japan bracht Teijin Pharma het middel op de markt. Na een onderhuidse injectie bereikt abaloparatide na ongeveer een halfuur zijn hoogste bloedspiegel en is de halfwaardetijd ongeveer een uur; ongeveer 36% van de dosis komt in de bloedsomloop terecht. Elke dagdosis geeft dus een korte piek van receptoractiviteit.

Het wordt verkocht als Tymlos in de VS (Radius Health), als Eladynos in de EU (Theramex) en als Ostabalo in Japan (Teijin Pharma). Tymlos en Eladynos zijn voorgevulde pennen met 30 dagdoses van 80 microgram; tot het eerste gebruik worden ze in de koelkast bewaard, daarna maximaal 30 dagen op kamertemperatuur.

Hoe het werkt

Bot wordt voortdurend afgebroken en weer opgebouwd. Na de overgang, als de oestrogeenspiegel daalt, wordt er te weinig nieuw bot gemaakt om het verlies aan te vullen, en worden de botten dunner. PTH en PTHrP geven allebei signalen door via PTH1R op botcellen, en de timing bepaalt de uitkomst: aanhoudende blootstelling bevordert netto botafbraak en een stijging van het calcium in het bloed, terwijl een korte dagelijkse piek juist de aanmaak van nieuw bot bevordert. Abaloparatide maakt, net als teriparatide, gebruik van die dagelijkse piek. Het stimuleert de botvormende osteoblasten, waarna nieuw bot wordt aangelegd op de oppervlakken van zowel het sponsachtige bot binnenin als het compacte buitenste bot.

Wat abaloparatide onderscheidt, is de manier waarop het bindt. De receptor kent twee vormen met hoge affiniteit, R0 en RG genoemd. In celstudies (Endocrinology 2016) bond abaloparatide selectiever aan RG dan PTH(1-34), en doofde het cAMP-signaal dat het in de cel opwekte sneller uit. De auteurs stelden dat dit kortere signaal verklaart waarom abaloparatide bij dieren bot opbouwde met minder bijkomende botafbraak en een kleinere calciumstijging dan PTH(1-34). Bij mensen is dat niet beslecht: in zijn beoordeling uit 2022 was het EMA het er niet mee eens dat de botmarkers uit ACTIVE sterk aantoonden dat abaloparatide selectiever de botaanmaak stimuleert dan teriparatide.

Bij vrouwen die 18 maanden werden behandeld, lag de botaanmaakmarker P1NP na een maand 93% boven de uitgangswaarde en na 18 maanden nog 45%, terwijl de afbraakmarker CTX na drie maanden een piek bereikte van 26% boven de uitgangswaarde en na 18 maanden weer op het uitgangsniveau lag. Het calcium in het bloed stijgt na elke dosis kortdurend, piekt na ongeveer vier uur en is binnen 24 uur terug op het uitgangsniveau.

Is abaloparatide goedgekeurd?

Ja. Abaloparatide is in de EU, de VS en Japan een receptgeneesmiddel bij osteoporose. De Europese goedkeuring kwam ruim vijf jaar na de Amerikaanse, en pas na een eerdere afwijzing.

Radius diende in november 2015 de eerste Europese aanvraag in. Op 22 maart 2018 adviseerde het geneesmiddelencomité van het EMA (CHMP) die af te wijzen, en na een herbeoordeling bleef het op 26 juli 2018 bij dat advies. De gegevens van twee Europese studiecentra moesten worden uitgesloten, omdat de studie daar niet volgens de regels van Good Clinical Practice was uitgevoerd, en zonder die gegevens liet ACTIVE geen statistisch significant effect op niet-wervelfracturen meer zien. Het comité maakte zich ook zorgen over de effecten op het hart, zoals een snellere hartslag en hartkloppingen, bij een groep vrouwen die al een verhoogd risico op hart- en vaatziekten heeft.

De tweede aanvraag werd aangevuld met een placebogecontroleerde studie in Japan, een studie met botbiopten, een nieuwe analyse van heupscans en een Amerikaanse studie met declaratiegegevens van verzekeraars. Die laatste vergeleek abaloparatide met teriparatide en vond geen toename van ernstige cardiovasculaire voorvallen. Het CHMP gaf op 13 oktober 2022 een positief advies, en de Europese Commissie liet Eladynos op 12 december 2022 toe bij osteoporose bij postmenopauzale vrouwen met een verhoogd risico op fracturen. Volgens de beoordeling was het effect op niet-wervelfracturen nog steeds niet statistisch significant, maar was er geen wetenschappelijke reden om aan te nemen dat het middel alleen de wervelkolom beschermt. Eladynos staat onder aanvullende monitoring, en volgens de productinformatie moeten de bloeddruk, de toestand van het hart en een ecg vóór de start worden beoordeeld.

Abaloparatide van onderzoekskwaliteit is geen van deze producten. Het heeft geen handelsvergunning, wordt niet onder een geneesmiddelenvergunning gemaakt en mag niet bij mensen worden gebruikt. Wij verkopen geen abaloparatide.

• Nederland: Eladynos (Theramex) is op recept verkrijgbaar. Sinds 1 februari 2026 vergoedt de basisverzekering het middel, op bijlage 1A in één cluster met teriparatide en romosozumab, zonder extra voorwaarden in bijlage 2, nadat het Zorginstituut had geconcludeerd dat de drie onderling vervangbaar zijn, zonder klinisch relevante verschillen in gunstige of ongunstige effecten. De fabrikant vroeg vergoeding aan voor ernstige osteoporose bij postmenopauzale vrouwen met een zeer hoog risico op botbreuken. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt de bisfosfonaten alendroninezuur en risedroninezuur als eerste keus voor fractuurpreventie, en adviseert om bij postmenopauzale vrouwen met ernstige osteoporose te overwegen direct met een botvormend middel (abaloparatide, romosozumab of teriparatide) te beginnen.
• VS: Tymlos werd op 28 april 2017 goedgekeurd voor postmenopauzale vrouwen met osteoporose en een hoog risico op fracturen. De kaderwaarschuwing voor osteosarcoom werd in december 2021 geschrapt. Op 19 december 2022 werd het label uitgebreid naar mannen met osteoporose en een hoog fractuurrisico, om de botdichtheid te verhogen. In augustus 2026 kreeg het label, na een verzoek van de FDA om de veiligheidsinformatie van bijschildklierhormoonproducten aan te vullen, een waarschuwing en een contra-indicatie voor ernstige allergische reacties, waaronder anafylaxie. Het label raadt af het middel in totaal langer dan 2 jaar te gebruiken.
• Japan: Ostabalo (Teijin Pharma) werd in 2021 goedgekeurd voor vrouwen en mannen met osteoporose en een hoog risico op fracturen, voor een behandeling van maximaal 18 maanden.

Wat het onderzoek laat zien

Het bewijs rust op één fractuurstudie, ACTIVE, met de vervolgstudie, plus studies die de botdichtheid maten in plaats van fracturen. De belangrijkste resultaten:

• Dosisbepaling (JCEM 2015): 222 postmenopauzale vrouwen kregen 24 weken abaloparatide in een van drie doses, teriparatide of placebo. De botdichtheid van de wervelkolom steeg met 6,7% bij 80 microgram, tegenover 1,6% met placebo en 5,5% met teriparatide, en die van de totale heup steeg bij 40 en 80 microgram (2,0% en 2,6%) meer dan met teriparatide (0,5%).
• ACTIVE (JAMA 2016): 2.463 postmenopauzale vrouwen met osteoporose in 28 centra in 10 landen kregen 18 maanden geblindeerd abaloparatide of placebo, of open-label teriparatide. Een nieuwe wervelfractuur op de röntgenfoto trad op bij 0,6% met abaloparatide, 0,8% met teriparatide en 4,2% met placebo, een relatieve daling van 86% en 80%. Niet-wervelfracturen tot maand 19: 2,7%, 3,3% en 4,7%; de daling was net significant voor abaloparatide (hazard ratio 0,57, p = 0,049) en niet voor teriparatide (hazard ratio 0,72). De botdichtheid van de wervelkolom steeg met 9,2% tegenover 0,5% met placebo.
• ACTIVE zoals beoordeeld in de EU: na uitsluiting van de twee centra met problemen rond Good Clinical Practice bleven 2.070 van de 2.463 vrouwen over. Wervelfracturen daalden nog steeds (0,5% tegenover 4,2% met placebo), maar niet-wervelfracturen verschilden niet meer significant van placebo (2,7% tegenover 3,6%; teriparatide 2,0%).
• ACTIVExtend (JCEM 2018): 1.139 vrouwen uit de abaloparatide- en de placebogroep stapten over op 24 maanden alendronaat. Over de volle 43 maanden kreeg 0,9% van wie met abaloparatide was begonnen een nieuwe wervelfractuur, tegenover 5,6% van wie met placebo was begonnen (een relatieve daling van 84%), en met alendronaat bleef de botdichtheid stijgen. Vijf vrouwen die met placebo waren begonnen, kregen een heupfractuur, tegenover geen enkele die met abaloparatide was begonnen.
• ATOM (JBMR 2022): 228 mannen met osteoporose (gemiddeld 68 jaar) kregen na loting in een verhouding van 2:1 12 maanden abaloparatide of placebo. De botdichtheid steeg met 8,5% tegenover 1,2% in de wervelkolom, met 2,1% tegenover 0,0% in de totale heup en met 3,0% tegenover 0,2% in de dijbeenhals. De studie mat de botdichtheid, geen fracturen.
• Japan (PMDA-beoordeling, 2021): in een placebogecontroleerde studie van 78 weken bij 212 Japanse vrouwen en mannen van 55 tot 85 jaar steeg de botdichtheid van de wervelkolom met 16,3% met abaloparatide, tegenover 3,8% met placebo.
• Amerikaanse declaratiegegevens (Osteoporos Int 2022): 11.616 vrouwen die met abaloparatide begonnen, werden gekoppeld aan 11.616 vrouwen die met teriparatide begonnen. Over 19 maanden waren niet-wervelfracturen vergelijkbaar (hazard ratio 0,89, 95%-BI 0,77 tot 1,03), kwamen heupfracturen met abaloparatide minder vaak voor, op het randje van significantie (0,78, 0,62 tot 1,00), en waren ernstige cardiovasculaire voorvallen vergelijkbaar. Het EMA woog in 2022 een bijgewerkte analyse van dezelfde declaratiedatabase mee en wees op vertekening in opzet en analyse die moeilijk te kwantificeren is.

Bijwerkingen en waarschuwingen

In ACTIVE werden deze bijwerkingen vaker gemeld dan met placebo: meer calcium in de urine (11% tegenover 9%), duizeligheid (10% tegenover 6%), misselijkheid (8% tegenover 3%), hoofdpijn (8% tegenover 6%), hartkloppingen (5% tegenover 0,4%), en vermoeidheid en pijn in de bovenbuik (elk 3% tegenover 2%). In de eerste maand had 58% roodheid op de injectieplaats (28% met placebo), 11% zwelling en 10% pijn. Ernstige ongewenste voorvallen kwamen ongeveer even vaak voor als met placebo (10% tegenover 11%), maar meer vrouwen stopten vanwege bijwerkingen met abaloparatide (10% tegenover 6%), meestal door misselijkheid, duizeligheid, hoofdpijn of hartkloppingen. Bij mannen (ATOM) kwamen roodheid op de injectieplaats (13%), duizeligheid (9%) en gewrichtspijn (7%) het vaakst voor.

Abaloparatide kan de bloedvaten verwijden, en het versnelt de hartslag: bij gezonde vrijwilligers lag de hartslag 15 minuten na een dosis ongeveer 15 slagen per minuut hoger, en binnen ongeveer zes uur was dat effect verdwenen. Bij het opstaan kan de bloeddruk dalen, meestal binnen vier uur na een injectie, met duizeligheid, hartkloppingen of misselijkheid. Daarom laten de labels de eerste doses toedienen op een plek waar de patiënt kan zitten of liggen; volgens de Europese informatie worden de eerste injectie of injecties gegeven onder begeleiding van een zorgverlener, en worden de bloeddruk, de toestand van het hart en een ecg vóór de start beoordeeld. Vier uur na een dosis lag het calcium in het bloed bij 3% boven de normaalwaarde (0,1% met placebo), en het urinezuur steeg bij 25% boven de normaalwaarde (6% met placebo), zonder dat er meer jicht optrad. Bij 41% ontstonden antistoffen tegen abaloparatide, zonder zichtbaar effect op veiligheid of werkzaamheid.

In een studie van twee jaar bij ratten veroorzaakten dagelijkse injecties bij 4 tot 28 keer de blootstelling bij de mens een dosisafhankelijke toename van osteosarcoom, een vorm van botkanker, tot 87% van de mannetjes en 62% van de vrouwtjes bij de hoogste dosis. Of dat ook voor mensen geldt, is onbekend: bij patiënten die met een PTH-analoog werden behandeld, is osteosarcoom gemeld, maar observationele studies vonden geen hoger risico, en gegevens over meer dan twee jaar gebruik zijn beperkt. De labels beperken daarom de behandelduur en sluiten mensen met een verhoogd basisrisico uit, zoals kinderen en jongvolwassenen met open groeischijven, en mensen met de ziekte van Paget, botkanker of uitzaaiingen in het bot, of eerdere bestraling van het skelet. De Europese informatie sluit ook zwangerschap, borstvoeding, vrouwen die nog zwanger kunnen worden, een te hoog calcium in het bloed, een ernstig verminderde nierfunctie en een onverklaard verhoogd alkalisch fosfatase uit. Sinds augustus 2026 waarschuwt het Amerikaanse label ook voor allergische reacties, waaronder anafylaxie.

Abaloparatide versus teriparatide

Teriparatide (in de EU sinds 2003 als Forsteo) bestaat uit de eerste 34 aminozuren van menselijk PTH. Beide middelen zijn dagelijkse injecties die op PTH1R werken en nieuw bot opbouwen, en in ACTIVE werden ze naast elkaar getest, met teriparatide open-label. De belangrijkste verschillen:

• Molecuul en dosis: teriparatide is PTH(1-34) in 20 microgram per dag; abaloparatide is een aangepast PTHrP(1-34) in 80 microgram per dag.
• Fracturen: in ACTIVE verminderden beide middelen wervelfracturen in vergelijkbare mate (86% en 80% ten opzichte van placebo). De directe vergelijking van niet-wervelfracturen was niet significant (hazard ratio 0,79, 95%-BI 0,43 tot 1,45). Belangrijke osteoporotische fracturen kwamen met abaloparatide minder vaak voor (1,5% tegenover 3,1%, hazard ratio 0,45, 95%-BI 0,21 tot 0,95), maar de hoofdvergelijking van de studie was die met placebo.
• Botdichtheid: de winst in de wervelkolom was vergelijkbaar, ongeveer 9% in beide groepen; in de heup was de winst met abaloparatide iets groter (totale heup 3,3% tegenover 3,0%, dijbeenhals 2,7% tegenover 2,3% in de Europese analyse).
• Bijwerkingen: een te hoog calcium vier uur na een dosis kwam met abaloparatide minder vaak voor (3,4% tegenover 6,4%), maar orthostatische hypotensie, hartkloppingen, misselijkheid, duizeligheid en hoofdpijn kwamen vaker voor, en meer vrouwen stopten vanwege bijwerkingen met abaloparatide (9,9% tegenover 6,8%).
• Behandelduur en bewaren: de EU beperkt Eladynos tot 18 maanden en Forsteo tot 24 maanden; in de VS raadt het label van Tymlos af het middel in totaal langer dan 2 jaar te gebruiken. Pennen met abaloparatide mogen na het eerste gebruik 30 dagen op kamertemperatuur (in de EU beneden 25 °C) worden bewaard, terwijl pennen met Forsteo in de koelkast moeten blijven.
• Geregistreerde toepassingen en vergoedingscluster: in de EU is teriparatide ook geregistreerd voor mannen en voor osteoporose door langdurig gebruik van glucocorticoïden, Eladynos alleen voor postmenopauzale vrouwen. Het Zorginstituut vond geen klinisch relevante verschillen in gunstige of ongunstige effecten tussen abaloparatide, teriparatide en romosozumab, en plaatste ze in één vergoedingscluster.

Veelgestelde vragen

Is abaloparatide in Nederland verkrijgbaar, en wordt het vergoed?

Ja, op recept, als Eladynos. Sinds 1 februari 2026 vergoedt de basisverzekering het, in hetzelfde GVS-cluster als teriparatide en romosozumab, zonder extra voorwaarden. De vergoedingsaanvraag ging over ernstige osteoporose bij postmenopauzale vrouwen met een zeer hoog risico op botbreuken. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt bisfosfonaten als eerste keus voor fractuurpreventie, en adviseert om bij postmenopauzale vrouwen met ernstige osteoporose te overwegen direct met een botvormend middel zoals abaloparatide te beginnen. Wij verkopen geen abaloparatide.

Is abaloparatide beter dan teriparatide?

Niet duidelijk. In ACTIVE verminderden beide middelen wervelfracturen in vergelijkbare mate, en de directe vergelijking van niet-wervelfracturen was niet significant. Abaloparatide gaf iets meer winst in botdichtheid van de heup, minder vaak een te hoog calcium en minder belangrijke osteoporotische fracturen, maar meer vrouwen stopten ermee vanwege bijwerkingen, en de teriparatidegroep was niet geblindeerd. Het Zorginstituut vond tussen de twee geen klinisch relevant verschil in gunstige of ongunstige effecten, en ook niet ten opzichte van romosozumab.

Waarom mag abaloparatide maar 18 maanden worden gebruikt?

Vanwege een bevinding bij ratten: in een studie van twee jaar veroorzaakten dagelijkse injecties dosisafhankelijk osteosarcoom, een vorm van botkanker, al vanaf 4 keer de blootstelling bij de mens. Bij mensen hebben observationele studies van PTH-analogen geen hoger risico laten zien, maar gegevens over meer dan twee jaar gebruik zijn beperkt. De EU beperkt de behandeling tot 18 maanden in totaal, de duur van de ACTIVE-studie. Het Amerikaanse label raadt gebruik van in totaal meer dan 2 jaar af, en liet de kaderwaarschuwing in 2021 vallen.

Is abaloparatide goedgekeurd voor mannen?

In de VS en Japan wel. De FDA breidde Tymlos in december 2022 uit naar mannen met osteoporose en een hoog fractuurrisico, om de botdichtheid te verhogen, op basis van ATOM: bij 228 mannen steeg de botdichtheid van de wervelkolom na een jaar met 8,5%, tegenover 1,2% met placebo. Die studie mat geen fracturen. In de EU is Eladynos alleen geregistreerd voor postmenopauzale vrouwen.

Wat gebeurt er na het stoppen met abaloparatide?

Labels en richtlijnen gaan ervan uit dat er een ander middel volgt. De Europese productinformatie noemt bisfosfonaten, en volgens de samenvatting van het Zorginstituut verwacht de Nederlandse richtlijn osteoporose dat direct aansluitend een middel volgt dat de botafbraak remt, bij voorkeur een bisfosfonaat, gedurende minstens twee jaar. In ACTIVExtend hielden vrouwen die van abaloparatide overstapten op alendronaat hun lagere kans op wervelfracturen vast, en nam hun botdichtheid in twee jaar verder toe.

Staat abaloparatide op de dopinglijst?

Abaloparatide staat niet bij naam op de WADA-dopinglijst van 2026, en ook niet op de lijst van 2027 die op 1 januari 2027 ingaat, en omdat het een goedgekeurd geneesmiddel is, valt het niet onder klasse S0 voor niet-goedgekeurde stoffen. Klasse S2.3 eindigt wel met een vangnet voor elke andere groeifactor of groeifactormodulator die ingrijpt op spier, pees of ligament, de vorming van bloedvaten, het energieverbruik, het herstelvermogen of het type spiervezel, maar geen van beide lijsten noemt een PTH-analoog. Sporters die het voorgeschreven krijgen, kunnen hun situatie bij de Dopingautoriteit navragen.

Bewaren en hanteren

Bewaar volgens de productlabel-instructies en batchnotities. Gelyofiliseerde onderzoekspeptiden worden doorgaans droog, beschermd tegen licht en met schone laboratoriumtechniek gehanteerd.

Bronnen

Gecontroleerd aan de hand van deze bronnen op 28 oktober 2026.

Gerelateerde peptiden