Goserelin

Herkomst en structuur

Gosereline is een aangepaste vorm van gonadotrofine-releasing hormoon (GnRH, ook LHRH of gonadoreline genoemd), het hormoon van tien aminozuren dat de hypothalamus in pulsen afgeeft om de hypofyse LH en FSH te laten maken. Het werd ontwikkeld bij het Britse bedrijf ICI onder de code ICI 118630. In 1978 meldden Dutta, Furr en collega's dat de combinatie van een D-aminozuur op positie 6 met een aza-glycine op positie 10 analogen opleverde die bij ratten ongeveer 100 keer zo krachtig een eisprong opwekten als het natuurlijke hormoon. Gosereline is de variant met een D-serine dat een tert-butylgroep draagt: pGlu-His-Trp-Ser-Tyr-D-Ser(tBu)-Leu-Arg-Pro-Azgly-NH2, brutoformule C59H84N18O14, molaire massa ongeveer 1269 g/mol.

Het peptide zelf is binnen enkele uren uit het bloed verdwenen: bij een normale nierfunctie is de halfwaardetijd 2 tot 4 uur. Zoladex verwerkt gosereline-acetaat daarom in een afbreekbaar copolymeer van melkzuur en glycolzuur. Het implantaat voor één maand is een staafje van 1 mm dik dat in een voorgevulde spuit met een dikke naald zit (16 gauge; 14 gauge voor het implantaat voor drie maanden) en onder de huid van de onderbuik wordt ingebracht. Terwijl het polymeer afbreekt, komt het peptide in 28 dagen of 12 weken vrij; bij het implantaat voor één maand is de bloedspiegel na ongeveer twee weken het hoogst.

De eerste gegevens bij patiënten met het implantaat voor drie maanden kwamen uit Nederland. In 1990 meldde een team onder leiding van het St. Ignatiusziekenhuis in Breda dat alle 38 mannen met gevorderde prostaatkanker die het implantaat van 10,8 mg kregen binnen vier weken een testosteron op castratieniveau hadden, en dat dit meer dan 14 weken aanhield.

In Nederland is AstraZeneca BV houder van de vergunningen voor Zoladex-3,6 en Zoladex-10,8. In de VS wordt Zoladex onder licentie van AstraZeneca gedistribueerd door TerSera Therapeutics.

Hoe het werkt

Natuurlijk GnRH werkt doordat het in pulsen binnenkomt. Gosereline bindt aan dezelfde receptor in de hypofyse en houdt die voortdurend geactiveerd, waardoor het effect in twee fasen verloopt. Eerst stijgen LH en FSH, en daarmee testosteron bij mannen en oestradiol bij vrouwen. Bij aanhoudende blootstelling raken de hormoonproducerende cellen van de hypofyse ongevoelig, daalt de afgifte van LH en FSH en krijgen testikels en eierstokken geen signaal meer. Ongeveer 21 dagen na het eerste implantaat is het testosteron bij mannen gezakt tot het niveau na chirurgische castratie en het oestradiol bij vrouwen tot postmenopauzale waarden. De onderdrukking is niet bij iedereen volledig: in de Amerikaanse studies steeg het oestradiol bij 10% van de vrouwen af en toe weer nadat het al was onderdrukt.

Na het stoppen verdwijnt het effect. Volgens het Amerikaanse label keren oestradiol, LH en FSH op zeldzame gevallen na binnen 12 weken na het laatste implantaat terug naar de uitgangswaarden; de Nederlandse productinformatie voegt eraan toe dat het testosteron bij de meeste mannen tot 16 weken op castratieniveau blijft als een implantaat voor drie maanden niet op tijd wordt herhaald. Zelden komt een vrouw tijdens de behandeling in de overgang en keert de menstruatie niet terug; het is niet bekend of dat door gosereline komt of door haar eigen gynaecologische aandoening.

Elke geregistreerde toepassing bouwt op het stilleggen. Bij prostaatkanker verdwijnt het testosteron waarvan hormoongevoelige tumoren afhankelijk zijn, bij borstkanker voor de overgang het oestrogeen uit de eierstokken, bij endometriose en myomen laat de lage oestrogeenspiegel haarden en myomen slinken, en vóór een endometriumablatie wordt het baarmoederslijmvlies dunner. Bij kanker is de eerste piek een nadeel, omdat die de klachten tijdelijk kan verergeren. De Nederlandse productinformatie adviseert daarom om bij de start een anti-androgeen te overwegen, zoals de EORTC 22863-studie deed met cyproteronacetaat in de eerste maand.

Is gosereline goedgekeurd?

Ja. Gosereline is een receptgeneesmiddel in de EU en de VS, met indicaties die per land en per sterkte van het implantaat verschillen.

In de EU is er geen centrale vergunning van het EMA: elk land laat zijn eigen producten toe. In Nederland is Zoladex-3,6 geregistreerd sinds 3 oktober 1988 (RVG 12277) en Zoladex-10,8 sinds 20 oktober 1995 (RVG 18562), beide van AstraZeneca BV; de productinformatie is voor het laatst herzien in juni 2026. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt Zoladex als enige product met gosereline. Het implantaat van 10,8 mg is niet bedoeld voor vrouwen; volgens het Amerikaanse label zijn er onvoldoende gegevens om aan te tonen dat het oestradiol betrouwbaar onderdrukt.

Gosereline van onderzoekskwaliteit, het gevriesdroogde peptide dat voor laboratoriumgebruik wordt verkocht, is geen van deze producten. Het heeft geen handelsvergunning, wordt niet onder een geneesmiddelenvergunning gemaakt, heeft geen implantaat met vertraagde afgifte en mag niet bij mensen worden gebruikt. De goedkeuringen hieronder gaan alleen over Zoladex.

• Nederland, Zoladex-3,6: gemetastaseerde prostaatkanker waarbij onderdrukking van de testosteronproductie gewenst is; adjuvante hormoontherapie bij bestraling van lokaal uitgebreide prostaatkanker (stadium T3-T4); matige en ernstige endometriose; myomen, maar alleen als behandeling vóór een operatie gedurende maximaal 6 maanden; het laten slinken van het baarmoederslijmvlies voordat het wordt verwijderd; en receptorpositieve gemetastaseerde borstkanker bij pre- en perimenopauzale vrouwen, samen met tamoxifen, als verwijdering van de eierstokken niet geschikt wordt geacht. Zoladex-10,8 heeft alleen de twee indicaties bij prostaatkanker.
• VS: Zoladex 3,6 mg werd in 1989 voor het eerst goedgekeurd. Het label omvat gevorderde prostaatkanker (palliatieve behandeling), lokaal beperkte prostaatkanker in stadium T2b-T4 in combinatie met flutamide en radiotherapie, endometriose, het laten slinken van het baarmoederslijmvlies vóór ablatie bij dysfunctioneel uterien bloedverlies, en gevorderde borstkanker bij pre- en perimenopauzale vrouwen. Het implantaat van 10,8 mg, goedgekeurd in 1996, is alleen voor de twee toepassingen bij prostaatkanker. In september 2025 kregen beide Amerikaanse labels een waarschuwing voor ernstige huidreacties.

Wat het onderzoek laat zien

Gosereline wordt sinds de jaren tachtig bij mensen onderzocht, in gerandomiseerde studies tegenover een operatie, chemotherapie, danazol en placebo, en als hormoonbehandeling in grote radiotherapiestudies. De belangrijkste resultaten:

• Tegenover chirurgische castratie (Urology 1995): 283 mannen met uitgezaaide prostaatkanker kregen na loting gosereline of een operatie waarbij de testikels werden verwijderd. Het testosteron bereikte in beide groepen in week 4 het castratieniveau, en de objectieve respons (82% tegenover 77%), de tijd tot falen van de behandeling (mediaan 52 tegenover 53 weken) en de overleving (mediaan 119 tegenover 136 weken) waren vergelijkbaar.
• Met radiotherapie, EORTC 22863 (Lancet Oncol 2010): 415 mannen met lokaal gevorderde of hooggradige prostaatkanker kregen alleen radiotherapie of radiotherapie plus drie jaar gosereline. Na tien jaar leefde 58,1% met gosereline tegenover 39,8% zonder (hazardratio 0,60), en was 10,3% tegenover 30,4% aan prostaatkanker overleden; in de sterfte aan hart- en vaatziekten was er geen significant verschil.
• Korte kuur, RTOG 86-10 (J Clin Oncol 2008): 456 mannen met grote tumoren kregen vier maanden gosereline plus flutamide, te beginnen twee maanden vóór de radiotherapie, of alleen radiotherapie. Na tien jaar waren minder mannen aan prostaatkanker overleden (23% tegenover 36%) of hadden ze uitzaaiingen op afstand (35% tegenover 47%); de totale overleving (43% tegenover 34%) verschilde niet significant. De Amerikaanse indicatie met flutamide steunt op een studie met deze opzet bij 466 mannen, waarin na vier jaar 16% tegenover 33% een lokaal recidief had.
• Gevorderde borstkanker: in SWOG-8692 kregen premenopauzale vrouwen met hormoonreceptorpositieve gevorderde borstkanker na loting gosereline of een operatie waarbij de eierstokken werden verwijderd; in de tussentijdse analyse van 124 vrouwen die het Amerikaanse label noemt, reageerde 22% tegenover 12% en was de mediane overleving 33,2 tegenover 33,6 maanden. Een meta-analyse onder leiding van Rotterdamse onderzoekers (J Clin Oncol 2001) bundelde vier studies met gosereline of busereline bij 506 premenopauzale vrouwen: tamoxifen toevoegen aan de GnRH-agonist verlaagde het risico op overlijden (hazardratio 0,78) en op progressie (0,70).
• Vroege borstkanker, ZEBRA (J Clin Oncol 2002): 1.640 premenopauzale vrouwen met klierpositieve vroege borstkanker kregen twee jaar gosereline of zes kuren CMF-chemotherapie. Bij oestrogeenreceptorpositieve ziekte (ongeveer 74% van de vrouwen) was de ziektevrije overleving gelijkwaardig (hazardratio 1,01; 95%-BI 0,84 tot 1,20); bij receptornegatieve ziekte deed gosereline het slechter (1,76). Vroege borstkanker is in Nederland geen geregistreerde toepassing van Zoladex.
• Bescherming van de eierstokken, POEMS (N Engl J Med 2015): 257 premenopauzale vrouwen met hormoonreceptornegatieve vroege borstkanker kregen chemotherapie met of zonder gosereline. Van de 135 met volledige gegevens had na twee jaar 8% tegenover 22% uitval van de eierstokken, en zwangerschappen kwamen vaker voor (21% tegenover 11% van 218 beoordeelbare vrouwen). Ontbrekende gegevens maken de uitkomst minder zeker, en deze toepassing staat niet op het Nederlandse of het Amerikaanse label.
• Endometriose (Amerikaans label): in twee studies van zes maanden tegenover danazol slonken de haarden minstens tot de helft bij 63% en 62% van de vrouwen met gosereline, tegenover 42% en 51% met danazol; bij 92% en 80% bleef de menstruatie binnen 8 weken uit, en aan het eind van de behandeling waren de klachten gemiddeld met ongeveer 84% afgenomen.
• Slinken van het baarmoederslijmvlies (Amerikaans label): in een placebogecontroleerde studie bij 358 premenopauzale vrouwen met dysfunctioneel uterien bloedverlies gaven twee implantaten vóór de ablatie een dunner slijmvlies (mediaan 1,50 tegenover 3,55 mm), en zes maanden na de ingreep had 40% tegenover 26% geen menstruatie meer.

Bijwerkingen en waarschuwingen

De meeste bijwerkingen komen voort uit de lage geslachtshormonen. In de Amerikaanse studies tegenover chirurgische castratie meldde 62% van de mannen met gosereline opvliegers (53% na verwijdering van de testikels), 21% seksuele problemen en 18% minder erecties; 3% had een reactie op de injectieplaats, terwijl 18% van de geopereerde mannen complicaties van de operatie had. In de studies bij endometriose meldden vrouwen met gosereline opvliegers (96%), vaginitis (75%), hoofdpijn (75%), minder zin in seks (61%), stemmingswisselingen (60%), depressie (54%), zweten (45%) en acne (42%); veel daarvan kwamen ook met danazol vaak voor.

In de eerste weken kan de hormoonpiek kanker verergeren. In SWOG-8692 werd bij 23% van de vrouwen met gosereline een opflakkering van de tumor gemeld, tegenover 4% na verwijdering van de eierstokken, en bij mannen kan een opflakkering botpijn, een blokkade van de urinewegen en beknelling van het ruggenmerg geven. Langere behandeling maakt de botten dunner: na zes maanden hadden 109 vrouwen in de Amerikaanse studies gemiddeld 4,3% van hun botdichtheid in de wervels verloren, waarvan een deel zes tot twaalf maanden later was teruggekeerd. Na twee jaar behandeling voor borstkanker noemt de Nederlandse productinformatie een gemiddeld verlies van 6,2% in de dijbeenhals en 11,5% in de lendenwervels, een jaar later deels hersteld. Bij endometriose beperkt toevoeging van oestrogeen en progestageen het botverlies en de opvliegers.

Bij mannen verlaagt androgeendeprivatie de glucosetolerantie en kan ze tot diabetes leiden. De Nederlandse productinformatie noemt hartfalen en een hartinfarct bij mannen als vaak voorkomend, het Amerikaanse label waarschuwt voor een hartinfarct, plotselinge hartdood en een beroerte, en beide waarschuwen voor een verlengd QT-interval op het ecg. Depressie staat als waarschuwing op beide labels, en volgens de Nederlandse informatie kan die ernstig zijn. Zeldzame maar ernstige gebeurtenissen zijn anafylaxie, hypofyseapoplexie (een plotselinge bloeding of infarct in de hypofyse, meestal binnen twee weken na de eerste dosis en soms binnen het eerste uur) en letsel op de injectieplaats: bij een verkeerde toediening zijn bloedvaten in de buikwand beschadigd, in zeer zeldzame gevallen met een hemorragische shock waarvoor bloedtransfusie en een operatie nodig waren; daarom is extra voorzichtigheid geboden bij een laag BMI of bij volledige antistolling. Sinds september 2025 waarschuwen de Amerikaanse labels ook voor ernstige huidreacties (SJS/TEN, DRESS en AGEP); de Nederlandse productinformatie noemt wel huiduitslag, maar deze reacties niet. Volgens de Nederlandse productinformatie mag gosereline niet worden gebruikt tijdens zwangerschap en borstvoeding; volgens het Amerikaanse label is het in de zwangerschap gecontra-indiceerd, behalve bij de palliatieve behandeling van gevorderde borstkanker.

Veelgestelde vragen

Waarvoor wordt Zoladex gebruikt?

Zoladex is de merknaam van gosereline. In Nederland is het implantaat voor één maand (Zoladex-3,6) geregistreerd bij prostaatkanker, bij uitgezaaide borstkanker bij vrouwen die nog niet in de overgang zijn (samen met tamoxifen), bij endometriose, bij myomen vóór een operatie en om het baarmoederslijmvlies te laten slinken voordat het wordt verwijderd; het implantaat voor drie maanden (Zoladex-10,8) alleen bij prostaatkanker. Steeds is het doel de aanmaak van testosteron of oestrogeen stil te leggen.

Is Zoladex chemotherapie?

Nee. Het is een hormoonbehandeling: het werkt door testosteron of oestrogeen te verlagen, niet door delende cellen te doden. In de ZEBRA-studie bij premenopauzale vrouwen met oestrogeenreceptorpositieve vroege borstkanker voorkwam twee jaar gosereline terugkeer van de ziekte even goed als zes kuren CMF-chemotherapie; misselijkheid, haaruitval en infecties kwamen vaker voor met CMF, hormonale bijwerkingen aanvankelijk vaker met gosereline. Bij receptornegatieve ziekte deed gosereline het slechter dan chemotherapie.

Hoe lang werkt een Zoladex-implantaat?

Zoladex-3,6 is gemaakt om gosereline 28 dagen lang af te geven en Zoladex-10,8 12 weken lang. Het implantaat is afbreekbaar en wordt niet verwijderd; in het zeldzame geval dat het chirurgisch moet worden verwijderd, kan het met echografie worden opgespoord. Het testosteron bereikt ongeveer drie weken na het eerste implantaat het castratieniveau. Na het laatste herstellen de hormoonspiegels volgens het Amerikaanse label meestal binnen 12 weken.

Kom je door Zoladex in de overgang?

In feite tijdelijk wel. Bij premenopauzale vrouwen daalt het oestradiol binnen ongeveer drie weken tot postmenopauzaal niveau en stopt de menstruatie meestal, met opvliegers, een droge vagina en botverlies. Na het stoppen komt de menstruatie meestal terug: in de Amerikaanse endometriosestudies binnen 8 weken na het einde van de behandeling, en in ZEBRA had na drie jaar 22,6% van de vrouwen met gosereline geen menstruatie, tegenover 76,9% na CMF-chemotherapie. Zelden keert de menstruatie niet terug. Zoladex is geen betrouwbaar anticonceptiemiddel, dus tijdens de behandeling is niet-hormonale anticonceptie nodig.

Is gosereline verboden in de sport?

Voor mannen wel, altijd, binnen en buiten wedstrijdverband. De dopinglijst 2026 van WADA noemt gosereline bij naam onder de agonistische GnRH-analoga in klasse S2.2.1, testosteronstimulerende peptiden bij mannen. Voor vrouwen is het niet verboden. De Nederlandse vertaling van de lijst door de Dopingautoriteit bevat dezelfde tekst.

Is gosereline van onderzoekskwaliteit hetzelfde als Zoladex?

Nee. Zoladex is een geregistreerd geneesmiddel: een steriel, afbreekbaar implantaat met een bekende dosis, gemaakt onder farmaceutische regels, dat gosereline één of drie maanden lang gelijkmatig afgeeft. Een gevriesdroogd peptide dat voor laboratoriumgebruik wordt verkocht, is geen van beide: de identiteit en zuiverheid zijn wat het analysecertificaat zegt, niets meer, er is geen vorm met vertraagde afgifte, en het mag niet bij mensen worden gebruikt.

Bewaren en hanteren

Bewaar volgens de productlabel-instructies en batchnotities. Gelyofiliseerde onderzoekspeptiden worden doorgaans droog, beschermd tegen licht en met schone laboratoriumtechniek gehanteerd.

Bronnen

Gecontroleerd aan de hand van deze bronnen op 28 oktober 2026.

Gerelateerde peptiden