Degarelix

Herkomst en structuur

Degarelix is een GnRH-antagonist: een synthetisch peptide dat dezelfde receptor in de hypofyse bezet als gonadotrofine-releasing hormoon (GnRH, ook gonadoreline genoemd), zonder die te activeren. Ferring ontwikkelde het onder de code FE200486. Net als natuurlijk GnRH telt het tien aminozuren, maar zeven daarvan zijn niet-natuurlijke aminozuren, waarvan vijf D-aminozuren; de brutoformule is C82H103ClN18O16 en de molaire massa ongeveer 1632 g/mol.

Wat het geneesmiddel bijzonder maakt, is de toediening. Onder de huid van de buik geïnjecteerd vormt de oplossing een geldepot, waaruit het peptide in de loop van weken langzaam vrijkomt. Na de startdosis van 240 mg geeft het Amerikaanse label een mediane terminale halfwaardetijd van ongeveer 53 dagen; voor de maandelijkse dosis van 80 mg noemt de Europese productinformatie 29 dagen. Omdat de afgifte afhangt van de concentratie van de oplossing, staan beide labels alleen de goedgekeurde sterktes toe: 120 mg in 40 mg/ml en 80 mg in 20 mg/ml.

Ferring verkoopt het als Firmagon. Sinds 2023 is in de EU ook een generiek middel toegelaten, Degarelix Accord. Beide bestaan uit een poeder met oplosmiddel dat vlak voor de injectie wordt klaargemaakt.

Hoe het werkt

Degarelix bindt competitief en omkeerbaar aan de GnRH-receptoren in de hypofyse en blokkeert ze. De afgifte van LH en FSH daalt meteen, en daarmee de testosteronproductie in de testikels; dihydrotestosteron daalt gelijk op. Omdat de receptor nooit wordt gestimuleerd, is er geen beginpiek. Dat is het wezenlijke verschil met GnRH-agonisten zoals leuproreline (in de VS leuprolide), triptoreline en gosereline, die LH en testosteron eerst enkele dagen opjagen voordat de hypofyse ongevoelig wordt.

De registratiestudie CS21 mat hoe snel dat gaat. Eén dag na de startdosis lag het testosteron bij 52% van de mannen met degarelix op of onder 0,5 ng/ml, het niveau van medische castratie, na drie dagen bij 96% en op dag 28 bij allemaal; met leuproreline was dat 0% op dag 3, 18% op dag 14 en 100% op dag 28. Geen van de mannen met degarelix kreeg een testosteronpiek (een stijging van minstens 15% boven de uitgangswaarde in de eerste twee weken), terwijl de meeste mannen met leuproreline die wel kregen, met een gemiddelde stijging van 65% op dag 3. Ook na de maandelijkse herhalingsinjecties bleven kleine pieken uit.

Prostaatkanker is gevoelig voor androgenen, dus het wegnemen van testosteron remt de groei, maar alle gevolgen van een laag testosteron komen mee: opvliegers, minder zin in seks, erectiestoornissen en op termijn botverlies en stofwisselingsveranderingen. Na het stoppen verdwijnt het effect. In een studie waarin mannen zeven maanden degarelix kregen, duurde het mediaan 112 dagen, gerekend vanaf 28 dagen na de laatste injectie, voordat het testosteron weer boven castratieniveau kwam, en 168 dagen tot de ondergrens van het normale bereik.

Is degarelix goedgekeurd?

Ja. Degarelix is in de EU en de VS een receptgeneesmiddel, uitsluitend goedgekeurd bij prostaatkanker bij mannen. Geen van beide labels geldt voor vrouwen of kinderen.

In de EU heeft Firmagon een centrale handelsvergunning, geldig in alle lidstaten. Het EMA aanvaardde het gebruik in combinatie met radiotherapie zonder een eigen studie met degarelix: het baseerde zich op het werkingsmechanisme en op de testosteron- en PSA-resultaten uit CS21, afgezet tegen GnRH-agonisten die zich samen met radiotherapie al hadden bewezen, en vroeg om de resultaten van de studie EORTC 1414 (PEGASUS). Die verschenen in 2025 (zie hieronder).

In Nederland is degarelix alleen op recept verkrijgbaar. Firmagon (Ferring) en het generieke Degarelix Accord zijn allebei op de markt, en volgens Medicijnkosten.nl van Zorginstituut Nederland worden beide vergoed uit het basispakket.

Wij verkopen geen degarelix, en dit artikel gaat alleen over de geregistreerde geneesmiddelen. Degarelix dat als laboratoriumchemicalie wordt aangeboden, heeft geen handelsvergunning, wordt niet onder een geneesmiddelenvergunning gemaakt en mag niet bij mensen worden gebruikt.

• EU: Firmagon 80 mg en 120 mg, toegelaten op 17 februari 2009 bij volwassen mannen met hormoonafhankelijke prostaatkanker in een vergevorderd stadium. Op 19 oktober 2021 voegde de Europese Commissie hoogrisico gelokaliseerde en lokaal gevorderde hormoonafhankelijke prostaatkanker toe, in combinatie met radiotherapie en als neoadjuvante behandeling voorafgaand aan radiotherapie. Degarelix Accord, een generiek middel met dezelfde indicaties, werd op 29 september 2023 toegelaten. Na een veiligheidsbeoordeling in 2019 noemt de Europese productinformatie rabdomyolyse (afbraak van spierweefsel) als zeldzame bijwerking.
• VS: Firmagon werd op 24 december 2008 goedgekeurd als nieuwe werkzame stof bij gevorderde prostaatkanker. Het Amerikaanse label kent geen indicatie samen met radiotherapie. In februari 2020 kwam er een waarschuwing bij dat degarelix een ongeboren kind kan schaden, op grond van dierstudies.

Wat het onderzoek laat zien

Het bewijs komt uit het fase 3-programma van Ferring, waarin degarelix werd vergeleken met GnRH-agonisten, en uit latere studies naar radiotherapie, hartveiligheid en borstkanker. De vier belangrijkste prostaatkankerstudies tegenover agonisten waren open-label, dus patiënten en artsen wisten welke behandeling werd gegeven; alleen in PRONOUNCE werden de uitkomsten beoordeeld door mensen die de behandeling niet kenden. De belangrijkste resultaten:

• CS21 (BJU Int 2008): 610 mannen met prostaatkanker in elk stadium kregen een jaar lang degarelix (240 mg, daarna 80 of 160 mg per maand) of leuproreline 7,5 mg per maand. Het testosteron bleef van dag 28 tot dag 364 op of onder 0,5 ng/ml bij 97,2% met het goedgekeurde schema 240/80 mg, tegenover 96,4% met leuproreline; daarmee was degarelix niet-inferieur. Het PSA daalde in het begin sneller met degarelix (−64% na twee weken, −85% na een maand), maar vanaf dag 56 verschilden de groepen niet meer, en volgens het Amerikaanse label is niet aangetoond dat die snellere PSA-daling klinisch voordeel oplevert.
• CS30 (Clin Oncol 2013): 244 mannen met prostaatkanker met een gemiddeld tot hoog risico die bestraald zouden worden, kregen 12 weken degarelix of gosereline plus het anti-androgeen bicalutamide. De prostaat kromp met 36,0% tegenover 35,3%, dus degarelix was niet-inferieur. Deze studie is de basis van de Europese neoadjuvante indicatie.
• EORTC 1414, ook PEGASUS genoemd (Eur Urol Oncol 2025): 379 mannen met zeer hoogrisicoprostaatkanker kregen radiotherapie plus 18 tot 36 maanden degarelix of een GnRH-agonist. Omdat de inclusie traag verliep, werd het primaire eindpunt omgezet van progressievrije overleving naar PSA-respons: binnen zes maanden na de bestraling daalde het PSA onder 0,1 ng/ml bij 52% met degarelix tegenover 60% met agonisten, geen significant verschil, en de progressievrije overleving na twee jaar was in beide groepen 88%.
• PRONOUNCE (Circulation 2021): de studie naar hartveiligheid bij mannen met hart- en vaatziekte, vroegtijdig gestopt bij 545 mannen. Ze vond geen significant verschil in ernstige cardiovasculaire voorvallen tussen degarelix en leuproreline; details in de vergelijking hieronder.
• Cochrane-review (2021): 11 gerandomiseerde studies met 3 tot 14 maanden follow-up. Er waren geen gegevens om de totale overleving te beoordelen. Ernstige bijwerkingen en kwaliteit van leven zijn mogelijk vergelijkbaar met standaard androgeensuppressie (bewijs van lage en matige zekerheid), terwijl pijn op de injectieplaats met degarelix ongeveer 16 keer zo vaak voorkwam (risicoratio 15,7).
• Borstkanker, TREND (J Clin Oncol 2019, geen goedgekeurde toepassing): in een fase 2-studie kregen 51 premenopauzale vrouwen met borstkanker voor de operatie letrozol plus degarelix of triptoreline om de eierstokken stil te leggen. Het oestradiol bereikte het streefniveau na mediaan 3 dagen met degarelix, tegenover 14 dagen met triptoreline. Met degarelix bleef de onderdrukking elke cyclus behouden, terwijl 15,4% van de vrouwen met triptoreline na de eerste cyclus onvoldoende onderdrukt was.

Degarelix versus GnRH-agonisten

De vaststaande verschillen zijn snelheid en het ontbreken van een opflakkering. Degarelix brengt het testosteron binnen enkele dagen op castratieniveau zonder het eerst te verhogen, zodat bij de start geen anti-androgeen als bescherming nodig is; bij een agonist adviseert bijvoorbeeld de Europese productinformatie van triptoreline om dat te overwegen. De Europese productinformatie van Firmagon voegt eraan toe dat een klinisch voordeel tegenover een agonist met een anti-androgeen in de beginfase niet is aangetoond. Na een jaar hield degarelix even veel mannen op castratieniveau als leuproreline (CS21).

De nadelen zijn praktisch. Degarelix bestaat alleen als maandelijkse injectie, terwijl agonisten ook als driemaandsdepot verkrijgbaar zijn, en reacties op de injectieplaats komen veel vaker voor: 35% tegenover minder dan 1% met leuproreline in de spier in CS21.

De open vraag is het hart. Een achteraf uitgevoerde, gepoolde analyse van zes fase 3-studies van Ferring (2.328 mannen, Eur Urol 2014) vond in het eerste jaar met degarelix ongeveer half zo veel cardiale voorvallen bij mannen die al hart- en vaatziekte hadden (hazardratio 0,44), maar de auteurs benadrukten dat zo'n achteraf gevonden uitkomst alleen hypotheses kan opleveren. PRONOUNCE, met Ferring als sponsor, moest dat toetsen: mannen met prostaatkanker en atherosclerotische hart- en vaatziekte kregen na loting een jaar degarelix of leuproreline. Door trage inclusie en minder voorvallen dan verwacht stopte de studie bij 545 van de 900 geplande mannen. Een ernstig cardiovasculair voorval (overlijden, hartinfarct of beroerte) trof 5,5% met degarelix tegenover 4,1% met leuproreline (hazardratio 1,28; 95%-BI 0,59 tot 2,79), en de auteurs concludeerden dat de relatieve hartveiligheid van beide klassen onbeslist blijft. In EORTC 1414 kregen van de 41 mannen met een hartziekte bij de start één man met degarelix en vier met agonisten een cardiovasculair voorval, een subgroep die te klein is om de vraag te beslechten.

Relugolix, een GnRH-antagonist die als dagelijkse tablet wordt ingenomen, gaf in de HERO-studie minder ernstige cardiovasculaire voorvallen dan leuproreline; ons artikel over leuproreline beschrijft die studie. Voor degarelix vond de enige studie die voor deze vraag was opgezet, PRONOUNCE, geen significant verschil.

Bijwerkingen en waarschuwingen

Wat degarelix onderscheidt, zijn de reacties op de injectieplaats. In CS21 had 35% van de mannen met het goedgekeurde schema pijn, roodheid, zwelling, verharding of een knobbel op de injectieplaats, tegenover minder dan 1% met leuproreline; over de hele studie meldde 28% pijn en 17% roodheid. Ze treden vooral op na de startdosis: tijdens de onderhoudsbehandeling telt de Europese productinformatie 3 keer pijn per 100 injecties. De meeste reacties waren licht tot matig en gingen over, en minder dan 1% van de mannen stopte erdoor. Zeer zelden raakte de injectieplaats geïnfecteerd, ontstond er een abces of stierf er weefsel af, waarvoor soms een chirurgische behandeling nodig was.

De andere veelvoorkomende bijwerkingen komen voort uit het lage testosteron. In CS21 kreeg 26% met degarelix opvliegers, tegenover 21% met leuproreline, en kwam 9% tegenover 12% aan in gewicht; vermoeidheid, zweten, minder zin in seks, erectiestoornissen, borstvorming en kleinere testikels staan ook in de productinformatie. De leverenzymen stegen bij 10% tegenover 5%, meestal licht en omkeerbaar. De Europese productinformatie meldt koude rillingen (3%), koorts (2%) en griepachtige verschijnselen (1%) in de uren na een injectie.

Androgeendeprivatie kan het QT-interval op het ecg verlengen. In CS21 had ongeveer 20% van de mannen in beide groepen een QTc boven 450 ms, en kwamen 3 van de 409 met degarelix tegenover 4 van de 201 met leuproreline op 500 ms of meer; een aparte studie bij 80 gezonde vrijwilligers vond geen direct effect van degarelix zelf op het QT-interval. De labels vragen om de voordelen af te wegen bij mannen met risicofactoren voor een lang QT-interval of die andere QT-verlengende middelen gebruiken. Het Amerikaanse label waarschuwt voor ernstige allergische reacties, waaronder anafylaxie, die na de marktintroductie zijn gemeld. De Europese productinformatie waarschuwt daarnaast voor een verminderde glucosetolerantie en diabetes, voor hart- en vaatziekten bij androgeendeprivatie en voor een afname van de botdichtheid bij langdurig gebruik, en merkt op dat de botdichtheid met degarelix nooit is gemeten. Zeldzame bijwerkingen zijn onder meer een hartinfarct, hartfalen en rabdomyolyse.

Bij 10% van de mannen ontstonden na een jaar antistoffen tegen degarelix en bij 29% na maximaal 5,5 jaar, zonder aanwijzingen dat die de werking of veiligheid veranderden. Zolang het testosteron onderdrukt is, kan degarelix de vruchtbaarheid van mannen remmen. Het middel is niet bedoeld voor vrouwen: in dierstudies leidde het tot verlies van de zwangerschap, en het Amerikaanse label waarschuwt dat het een ongeboren kind kan schaden.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen degarelix en leuproreline?

Beide brengen het testosteron naar castratieniveau, maar op tegengestelde manieren. Leuproreline is een GnRH-agonist: het stimuleert de hypofyse eerst, zodat het testosteron enkele dagen stijgt voordat het daalt. Degarelix blokkeert de receptor, zodat het testosteron binnen enkele dagen daalt zonder piek. Na een jaar hielden beide ongeveer even veel mannen op castratieniveau (97,2% tegenover 96,4% in CS21). Degarelix geeft vaker reacties op de injectieplaats en bestaat alleen als maandelijkse injectie, terwijl agonisten ook als driemaandsdepot bestaan.

Is degarelix (Firmagon) in Nederland verkrijgbaar, en wordt het vergoed?

Ja, op recept. Firmagon (Ferring) en het generieke Degarelix Accord zijn in Nederland allebei op de markt bij prostaatkanker, en volgens Medicijnkosten.nl van Zorginstituut Nederland worden beide vergoed uit het basispakket. Wij verkopen geen degarelix. Degarelix dat als laboratoriumchemicalie wordt aangeboden, is geen geneesmiddel en mag niet bij mensen worden gebruikt.

Waarom is bij de start van degarelix geen anti-androgeen nodig?

Omdat er geen testosteronpiek is om af te remmen. GnRH-agonisten verhogen het testosteron eerst, wat prostaatkanker tijdelijk kan verergeren; daarom adviseert de productinformatie van agonisten zoals triptoreline om bij de start een anti-androgeen te overwegen. Degarelix blokkeert de GnRH-receptor vanaf de eerste dosis: in CS21 kreeg geen van de mannen met degarelix een piek, en na drie dagen zat 96% op castratieniveau. De Europese productinformatie voegt eraan toe dat een klinisch voordeel tegenover een agonist met een anti-androgeen niet is aangetoond.

Is degarelix veiliger voor het hart dan GnRH-agonisten?

Dat is niet aangetoond. Een achteraf uitgevoerde, gepoolde analyse van de fase 3-studies van Ferring vond met degarelix in het eerste jaar ongeveer half zo veel cardiale voorvallen bij mannen die al een hartziekte hadden. PRONOUNCE, de gerandomiseerde studie die dat moest toetsen bij mannen met atherosclerotische hart- en vaatziekte, stopte vroegtijdig met 545 van de 900 geplande mannen en vond geen significant verschil: ernstige cardiovasculaire voorvallen bij 5,5% met degarelix tegenover 4,1% met leuproreline. De auteurs noemden de vraag onbeslist.

Is degarelix verboden in de sport?

Nee. De dopinglijst 2026 van WADA verbiedt alleen voor mannen, en altijd, GnRH en zijn agonistische analoga, zoals gosereline, leuproreline en triptoreline, in klasse S2.2.1, testosteronstimulerende peptiden bij mannen. GnRH-antagonisten zoals degarelix, die het testosteron juist verlagen, staan nergens op de lijst. De Nederlandse vertaling van de lijst door de Dopingautoriteit bevat dezelfde tekst.

Waarom geeft een injectie met degarelix een bult?

Omdat de injectie juist een depot moet vormen. In de goedgekeurde concentratie wordt de oplossing onder de huid een gel, waaruit degarelix in de loop van weken vrijkomt. In CS21 meldde 28% van de mannen pijn op de injectieplaats en 17% roodheid, en minder vaak zwelling, verharding of een knobbel. De meeste reacties volgden op de startdosis, waren licht tot matig en gingen over, en minder dan 1% van de mannen stopte erdoor.

Bewaren en hanteren

Bewaar volgens de productlabel-instructies en batchnotities. Gelyofiliseerde onderzoekspeptiden worden doorgaans droog, beschermd tegen licht en met schone laboratoriumtechniek gehanteerd.

Bronnen

Gecontroleerd aan de hand van deze bronnen op 28 oktober 2026.

Gerelateerde peptiden